مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران
|
طراحي سايت كتابخانه ها: روشها و سازوكارها* |
نسخه چاپ(PDF)
محمود بابائي
عضو هيئت علمي مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران
چكيده
طراحي، توسعه و نگهداري سايتهاي كتابخانهها مستلزم رعايت قواعدي است كه به لحاظ تخصصي بودن ميتوان طراحي آنها را بطور خاص مورد بحث و بررسي قرار داد. فرايند طراحي سايت، ويژگيهاي تيم طراحي و نقش اطلاعرسان و كتابدار متخصص در فرايند طراحي سايت كتابخانه ازجمله موضوعهايي است كه در اين نوشتار بدانها پرداخته شده و سپس پيرامون نيازهاي خاص سايتهاي كتابخانهاي بحث شده است.
به دليل ضرورت دستيابي به درك كلي از موضوع طراحي سايت، در عين حال كه محور بحث ما سايتهاي كتابخانهاي است، به فرايند طراحي سايت بطور عام نيز اشاره شده است.
كليدواژه ها:
كتابخانه/نشرالكترونيكي/وب/كتابداري/اطلاع رساني/ فناوري اطلاعات/ مديريت محتوا
مقدمه
تفاوت موجود بين محيط نشر الكترونيكي و نشر سنتي، كتابداران و اطلاعرسانان را با چالشي روبرو كرده است كه بازخواني نقش كتابداران را با توجه به واقعيات موجود ضروري مي نمايد. هرگونه افراط و تفريط در نگرش و ارزيابي وضعيت موجود، كتابداران را با مشكلات حادتري روبرو مي كند كه شايد مهمترينشان، استحاله نقش آنها باشد. ترديدي نيست كه پندار حذف كتابداران متخصص از فرايند توليد و نشر اطلاعات در شرايط جديد افسانهاي بيش نبوده، بلكه واقعيات ملموس كنوني نظير وجود آلودگي اطلاعات، آشفتگي منابع و سردرگمي كاربران، جايگاه كتابداران متخصص را جلوه بيشتري ميبخشد.
به تناسب بازخواني نقش كتابداران، مراقبت از حيطه وظايف و جلوگيري از تداخل آن با وظايفي كه به عهده ساير متخصصين است، اهميت خاص دارد. هيچگاه انتظار نميرود يك كتابدار متخصص در نقش برنامه نويس و طراح سايت ظاهر شده و انجام وظيفه كند. از اين رو پايبندي به مرزهاي موجود در حيطه وظايف تخصصي گام اول رويارويي با اين چالش است. جذابيتهاي پنهان و آشكار محيط الكترونيكي نبايد موجب تداخل وظايف و غفلت از نقش اصلي كتابداران متخصص گردد. اگرچه بدين بهانه نبايد از فراگيري حداقلهايي از فناوري اطلاعات، ابزار و امكانات آن و ويژگيهاي شرايط نوين طفره رفت. ناآگاهي در اين زمينه ها موجب ميشود كتابداران مرعوب فناوري و فناوران شده و از ايفاي نقش خويش بازمانند.
تفاوت محيط نشر الكترونيكي و نشر سنتي
1. تنوع محتوا: تنوع محتوا يكي از وجوه برجسته محيط نشر الكترونيكي در مقايسه با نشر سنتي است. در محيط نشر الكترونيكي نه تنها متن و تصوير توأماً قابل تلفيق هستند بلكه امكان استفاده از رسانه هاي شنيداري، ويديويي و تصاوير متحرك در كنار متن وجود دارد.
2. غير خطي بودن: محيط نشر الكترونيكي برخلاف نشر سنتي از الگوي نظم خطي پيروي نميكند. يك كتاب از صفحه عنوان و فهرست گرفته تا انتهاي آن داراي منطق چيدماني خاصي است كه بدون آن از حيِّز انتفاع خارج ميشود. در نشر الكترونيكي اين تقدم و تأخر ضرورتي نداشته و با استفاده از "پيوند"هاي موجود در صفحه، سايت مرور و مطالعه منبع امكانپذيرميگردد. در مورد كتابخانه مبتني بر وب نيز در مقايسه با كتابخانههاي معمولي چنين وضعيتي وجود دارد.
3. درونخطي[1] بودن: در محيط وب ارتباط كاربران با منابع يك ارتباط همزمان و مبتني بر قواعد تبادل اطلاعات در اين محيط است. در محيط نشر سنتي پديده همزماني و ارتباط تعاملي در اين سطح غير ممكن است.
4. شيوه نگهداري: نگهداري منابع در محيط نشر الكترونيكي با استفاده از سيستم ذخيره در فايل انجام مي شود و اسناد در قالبهاي متنوع قابل ارائه هستند. در شيوه سنتي كتابخانهها، مقالات، كتابها، روزنامهها و... بطور فيزيكي در كتابخانه ذخيره ميشود.
5. تنوع راههاي انتقال اطاعات: در بستر نشر الكترونيكي اسناد و اطلاعات با سرعت بيشتر و شيوه هاي متنوعتري قابل انتقلاند؛ مانند پست الكترونيكي، ديسك، اف. تي. پي.(FTP[2]) . در محيط سنتي نشر و ارائه اطلاعات چنين تنوعي براي دسترسي به اطلاعات وجود ندارد و سرعت بخشيدن به فرايند انتقال اطلاعات نيز با هزينه افزونتر توأم است.
6. كاهش هزينه: هزينه توليد و انتشار اطلاعات با وجود ابزارهاي گوناگون بسيار پايينتر از نشر و ارائه اطلاعات بر روي كاغذ، ميكروفيلم، نگاتيو و فيلم است. ساير هزينه هاي توليد و اشاعه اطلاعات نيز بطور غيرقابل مقايسهاي كاهش مييابد.
7. روشها و مكانيزمهاي انتشار:فرايندهاي توليد و انتشار اطلاعات در محيط نشر الكترونيكي در مقايسه با نشر و اشاعه اطلاعات سنتي، ساده و سريعتر هستند. در عين حال نشر و اشاعه اطلاعات در محيط الكترونيكي مستلزم ابزار و امكاناتي است كه به جاي خود بايد مورد تأمل قرار گيرد.
تفاوتهاي اين دو محيط نشر به موارد بالا ختم نمي شود و به تناسب مجال گفتار مي توان به موارد ديگر نيز پرداخت. اما بيان تفاوتها و احتمالاً جنبهاي(هايي) از مزيتهاي يكي بر ديگري به معناي برتري مطلق يا امكان جايگزيني يكي با ديگري نيست. بهتر است اين دو روش را روشهاي هم عرض و مكمل يكديگر بدانيم تا جايگزين.
طراحي سايت وب چيست؟
سايت وب ، آشكارترين وجه نشر الكترونيكي است. طراحي سايت فرايندي است كه برنامهريزي شده كه بر اساس آن محتوا، اطلاعات و ساير گزينه هاي مورد نظر در چارچوب ساختاري مشخص به محيط الكترونيكي اينترنت انتقال يافته و دسترسپذير ميگردد. اجراي پروژه طراحي سايت مبتني بر توجه به سه عامل: فرايند توليد، فناوري و هزينه است شرح اين سه عامل در شكل (1) نشان داده شده است.
براي تقريب ذهن با مفهوم "طراحي سايت" بهتر است سايت را نظير يك ساختمان تصور كنيم كه براي احداث آن نيازمند تدبير و برنامه اوليه هستيم. فرايندهاي طراحي سايت شباهت فراواني با احداث يكساختمان دارد:
- هر دو با يك هدف در ذهن قابل تصورند؛
- هر دو از طريق تحقيق و برنامه ريزي متمركز اجرا ميشنوند؛
- هر دو به ابزار مناسب و سالم براي رشد و توسعه نياز دارند؛
- هردو فعاليت، زماني تأثير و كارآيي دارند كه توسعه آن مبتني و در ارتباط تنگاتنگ با برنامههاي از پيش طراحي شده باشد؛
- هر دو مستلزم تركيبي از طراحي، امور زيبايي شناختي و كاركردي هستند؛
- موفقيت هر دو پروژه مستلزم چگونگي پاسخگويي آنها به نيازهاي افراد ذينع است.
موفقيتِ طراحي سايت وب وابسته به چهار عامل است:
● معماري اطلاعات
● رابط كاربر(عوامل بصري و كيفيت تعامل)
● متن
● فناوري مورد نياز
معماري اطاعات
معماري اطلاعات به ساختار و سازمان ارتباط در سايت بستگي دارد. معماري اطلاعات سايت نيازمند درك روشني از رفتار كاربران است كه مبتني بر پشتوانه علمي باشد. معماري اطلاعات بايد موارد زير را تبيين كند:
- مشروح مشخصات طراحي سايت؛
- توصيف مشروح محتواي سايت؛
- شرح مشخصات پشتيباني فني سايت( مرورگر، سرعت، سرور)
- پيشنهاد برنامه نويسي و فراهم كردن فناوري مورد نياز؛
- زمانبندي برنامه كار براي اجرا و استقرا سايت؛
- ارائه يك يا چند نمونه اوليه ازصفحههاي تركيبي؛
- ارائه طرح كلي و پيشنمايش از رابط كاربر سايت.
در خصوص جايگاه معمار اطلاعات در تيم طراحي سايت بيشتر سخن خواهيم گفت.
رابط كاربر
معمار اطلاعات با مجموعهاي از اطلاعات سروكار دارد كه كيفيت ارائه آن، به عهده "طراح رابط كاربر" است. مانند:
- طرح كلي صفحه؛
- رنگها؛
- حروفچيني؛
- آيكونها؛
- سبك طراحي؛
- نوع رسانه(صدا، قالبهاي ويديويي، عكس و تصاوير متحرك)؛
- نوار راهبري.
در مقايسه با احداث بناي ساختماني، بايد گفت، نقش طراح رابط گرافيكي نظير نقش طراح داخلي ساختمان است كه رنگ؛ طرح كلي دكوراسيون؛ اندازهها و شيوه چيدن اثاثيه؛ و... را تعيين ميكند.
تاكيد بر تعاملي بودن سايت اهميت خاصي در ايجاد و دوام ارتباط كاربر با سايت دارد. هر عنصر بايد درجاي خاص خويش قرار گرفته و عملكردي را داشته باشد كه بدان توصيف شده يا "برچسبزني" شده است؛ مانند چگونگي رفت و برگشت بين صفحهها، برگشت به صفحه اصلي؛ پركردن فرم، يافتن اطلاعات، و...
متن(محتوا)
ارائه متن براي سايت با چاپ تفاوتهايي دارد، مانند محدوديتهاي نمايش متن در هر صفحه سايت كه محدود به صفحه نمايش است و نمايش غير خطي متن در سايت وب كه قبلاً بدان اشاره شد. علاوه بر اين ميزان احاطهاي به متن كه در چاپ وجود دارد دستيابي به آن در محيط وب مشكل است.
ملاك صحت عملكرد در چيدمان متن در محيط وب، وجود نظام منطقي و روان براي دسترسي بهتر، آسانتر و سريعتر كاربر به اطلاعات و وجود امكانات راهبري براي تعامل كاربر با مجموعه سايت وب است.
فناوري موردنياز
معماري اطلاعات، طراحي رابط كاربر و درج متن در محيط وب نيازمند پشتيباني متنناسب با سطح و حجم كار است. ارائه ساده متن در قالبها و شيوه هاي معمول و متعارف به نوع و سطح خاصي از فناوري نياز دارد؛ در صورتي كه طراحي سايت وب كه انتظار تعامل مداوم با كاربران و دريافت بازخورد فعاليتها را از آن داريم و اطلاعات به شكل پويا و در قالبهاي متنوع ارائه شود، مستلزم فناوري سطح بالاتري است.
مجموع ويژگيهاي يك پروژه و اهدافي كه در طراحي سايت مد نظر قرار گرفته است تعيين كننده نوع و سطح فناوري مورد نياز است.
ارزيابي سايت وب
نگرشها به طراحي سايت وب ممكن است با توجه به جايگاه و موقعيت افراد در تيم طراحي و ساير كساني كه خارج از تيم هستند متفاوت باشد. مثلاً:
- نگاه بازديدكننده (خارج از تيم)
- نگاه طراح و توسعه دهنده (عضو تيم)
- منتقد (خارج از تيم)
- مدير پروژه (عضو تيم)
اگر عوامل – داخلي و خارجي- مؤثر در طراحي سايت وب را فهرست كرده و به تجزيه و تحليل آنها بپردازيم، دستيابي به يك نگرش جامعتر كه مبين بخش اعظم ديدگاههاي گوناگون باشد، آسانتر ميگردد. در قالب طرح سؤال، به اين عوامل اشاره اي موجز ميكنيم:
◊ سهولت درك سايت وب
▫ سؤالهاي معطوف به هدف
- با دسترسي به سايت چه تغييري در اطلاعات، دانش، گرايشها يا مهارت كاربر ايجاد ميگردد؟
- فعاليت مورد انتظار و واكنش كاربر هنگام باز ديد از سايت و پس از آن چيست؟
- كدام هدفهاي كاري و بازده مورد انتظار از طريق ساايت محقق ميگردد؟
- مخاطبان موردنظر سايت چه كساني و داراي چه ويژگيهايي هستند؟
- چه اهدافي براي تاثير بر مخاطبانِ هدف، مورد نظر است؟
- دانش فني و فرهيختگي كاربران در چه سطحي مورد انتظار است؟
- چه مرورگرها و نسخهاي از آنها براي بازديد از سايت مناسب است؟
- آيا پيش فرض اوليه براي استفاده از سايت وجود فناوري خاصي است؟
▫ معماري اطلاعات
- آيا نوار راهبري و پيوندها در خدمت پيمايش بهتر سايت توسط كاربر شده است؟
- آيا پيوندها به درستي و به قدر كفايت برچسب زني شده است؟
- آيا محتواي هرصفحه و هر فقره اطلاعات به وضح عنوانبندي و برچسب زني شده است؟
- آيا محتواي سايت با هدف(هاي) كاري و ارتباطي همبستگي دارد؟
- حجم اطلاعات درج شده در چه حدي، با چه دقتي و با چه كيفيتي است؟
- سطح تعامل و درك كاربر از فرايندهاي موجود در سايت به چه ميزان است؟
- آيا بهنگامسازي اطلاعات مورد نياز است و اگر هست آيا محتواي سايت بر اساس زمانبندي تعيين شده روزآمد ميشود؟
- آيا شرايط خاصي براي دسترسي به سايت يا بخشهاي مختلف آن وجود دارد و اين شرايط به وضوح در زمان و موقيعت مناسب به اطلاع كاربر مي رسد(نرمافزار، اطلاعات فني خاص، زبان و نوع مرورگر)
- آيا جايگزينهاي متني مناسب براي عناصر غير متني پيشبيني شده است؟
- آيا دسترسي افراد كمتوان يا ناتوان به سايت ميسر است؟
▫ رابط كاربر
- آيا جلوههاي بصري، رنگ، گرافيك و قالب كلي طراحي در خدمت هدفهاي سايت است؟
- آيا قواعد تركيب رنگ صفحه، حروفچيني، روش شرح و توضيح سايت و طرح كلي صفحهها مناسب است؟
- آيا در طراحي سايت مطابق قواعد معمول در ارائه رابط كاربر، اين قواعد در همه صفحهها و در سرتاسر سايت يكنواخت است؟
- آيا تشخيص چگونگي پيمايش سايت براي كاربران آسان است؟
- آيا عناصر گرافيكي و ساير جلوههاي بصري به ارزش ارتباطي سايت افزودهاند؟
▫ متن /زبان
- آيا زبان مورد استفاده در سايت با لحن و محتواي سايت تناسب دارد؟
- آيا در سايت از زبان مستدل و مستحكم كه سبك و قواعد دستور زباني در آن رعايت شده باشد حاكم است؟
- آيا متن تقطيع شده است يا پيوسته و بلند؟
- آيا نكات مهم متن به گونهاي مناسب برچسب زني، برجستهنمايي و نشانگذاري شده است؟
▫ فناوري
- آيا سايت بارگذاري سايت در چارچوب زماني قابل قبول انجام ميشود؟
- آيا پيامهاي مناسب براي اطلاع كاربر از اينكه فناوري خاصي براي مشاهده سايت مورد نياز است نمايش داده ميشود؟
- آيا براي جايگزيني ملحقات نرمافزاري در سايت چارهانديشي شده است؟
- ميزان سازگاري سايت با مرورگرها (و نسخههاي قديمي و جديد آنها)در چه حدي است؟
- آيا نمايش سايت در همه سيستمهاي عامل و سكوهاي نرمافزاري يكسان است؟
▫ تضمين كيفيت
- آيا سايت از يك طرح كلي منطقي، ثابت و پيوسته پيروي ميكند؟
- آيا همه عناصر(گرافيكي، متني، تصاوير متحرك، فيلم) صفحهها در سايت قابل دريافت و نمايش هستند؟
- آيا متن و محتوا كنترل شده و فارغ از خطاهاي دستوري و نگارشي است؟
- آيا نمايش سايت در همه سيستمهاي عامل و سكوهاي نرمافزاري يكسان است؟
- آيا همه پيوندها به درستي كار ميكند و پيوند گسسته[3] در سايت وجود ندارد؟
- آيا صفحه رها شده و بدون پيوند در سايت وجود دارد؟
▫ تاثير كلي
- آيا سايت انگيزه كاوش جستجوي بيشتر را در كاربر ايجاد ميكند؟
- آيا جذابيت اوليه براي ايجاد ارتباط كاربر با سايت وجود دارد؟
- آيا مجموع شرايط حاكي از اين است كه سايت در مسير دستيابي به اهداف موردنظر طراحي شده است؟
- آيا انگيزه پيشنهاد بازديد به ديگران از سايت در كابر ايجاد ميشود و تمايل عمومي براي معرفي آن به دوستان وجود دارد؟
انواع سايت وب
سايتهاي تبليغاتي
اين سايتها براي معرفي سازمانها و شركتها و محصولات و توليدات آنها بكار ميرود و حاوي اطلاعات متني و ديداري – شنيداري از خدمات و محصولات، روش تماس و فرمهاي سفارش خريد و بازخورد است.
سايتهاي شخصي
سايتهاي شخصي براي به اشتراك گذاردن اطلاعات و ديدگاهها درباره موضوعي مشخص كه مورد علاقه طرفين است ايجاد ميشود. سايتهاي شخصي از نظر عمق محتوا و كيفيت بسيار متنوع و متفاوتاند و محدوده خاصي از نظر رعايت چارچوب نداشته و بيشتر ماهيت تجربي دارند. اين سايتها، مظهر دمكراسي در محيط وب قلمداد مي شوند.
سايتهاي رخدادها
وجود اين سايتها با واقعه و رخداد خاصي پيوند خورده است و در فاصله زماني خاصي ايجاد مي شوند. مانند برگزاري اجلاس، سمينار، جشن، رخداد ورزشي(المپيك و جام جهاني فوتبال و ...). اين سايتها از نظر محتوا عمق چنداني ندارند و معمولاً در ارتباط با شبكههاي تلويزيوني تجاري هستند.
سايتهاي تجارت الكترونيكي
اين سايتها يك هدف اوليه دارند و آن فراهم كردن تسهيلات و پشتيباني براي فروش و دادو ستد درونخطي بين عرضهكننده و مشتري است. طراحي اينگونه سايتها درك رفتار مشتريان در خريد درونخطي و استفاده از فناوري مناسب براي تأمين امنيت اطلاعات به ويژه اطلاعات شخصي مشتريان شده است. از ويژگيهاي اين سايتها روزآمدسازي مداوم، پويايي و استفاده از مكانيزم مناسب براي جلب اطمينان كاربران است.
سايتهاي آموزشي
استفاده از وب براي اهداف آموزشي از مهمترين كاربردهاي آن است. مراكز آموزشي "آموزش مبتني بر وب" را به عنوان رويكردي جدي در آموزش مورد توجه قرار دادهاند. وب ميتواند سه نقس اساسي در آموزش و پشتيباني آن ايفا كند:
- به عنوان منبع اطلاعات براي يادگيري و امور كمك آموزشي
- پشتيباني از آموزش، از طريق گردهمآوردن مربيان آموزشي و دانشجويان، دانشاموزان و ساير داوطلبان يادگيري در محيط واحد و به اشتراك گذاردن اطلاعات از طريق گروههاي مباحثه و مبادله اطلاعات
- به عنوان ابزاري براي تشكيل كلاس درس مجازي درونخطي و تأمين مشاركت طرفين در فرايند آموزش، از طريق استفاده از امكانات ديداري و شنيداري در محيط وب
طراحي سايتهاي آموزش نيازمند كار تيمي گسترده، آشنايي كامل با فرايندهاي آموزش و روانشناسي يادگيري و نيز استفاده از ابزار مناسب براي ايجاد محيط كاملاً پوياي چندرسانهاي در وب است.
سايتهاي خبري
سايتهاي خبري اطلاعات و اخبار روزآمدشده را ارائه ميكنند بطوريكه ممكن است درج اطلاعات به صورت لحظهاي باشد. نقش آنها همچون نقش شبيهسازي شده راديو و تلويزيون است. به لحاظ نوع اخبار هم ممكن است متنوع باشند؛ مانند اخبارسياسي، اقتصادي، فرهنگي، هنري، و ...
استفاده از مكانيزمهايي كه پويايي و زنده بودن سايت را فراهم كند و پيشبيني روش گردآوري و تأمين اطلاعات (پشتيباني) از مهمترين نكاتي است كه در طراحي سايتهاي خبري بايد مورد توجه قرار داد.
انواع ديگر سايتها را به تناسب نياز ميتوان دستهبندي و ويژگيهاي آنها را برشمرد كه موجب اطاله كلام ميشود؛ مانند سايتهاي اينترانت، سايتهاي سرگرمي سايتهاي مدخل وب، و ...
سايتهاي كتابخانهها
سايتهاي كتابخانهها به دلايل گوناگون عمومي و فني نيازمند نگاه ويژهاي در طراحي، اجرا و اسقرار و پشتيباني هستند. چرا كه سايت كتابخانه كاركردي تركيبي داشته و به عنوان مهمترين منبع پشتيباني از "آموزش مبتني بر وب"، نقش منبع تأمين كننده اطلاعات، نقش مشاور و مربي و نقش واسطه را براي به اشتراك گذاردن اطلاعات ايفا ميكند. محور كار در طراحي سايتهاي كتابخانهها انتقال آن بخش از فعاليتهاي كتابخانهاي است كه به لحاظ نظري و عملي در محيط وب كارآيي و اثربخش دارند. بدين سبب بخش "خدمات كتابخانهاي" كه داراي چنين قابليتي هستد بيشنر مورد توجه قرار ميگيرد .
طراحي سايت كتابخانه
فرايند طراحي سايت كتابخانه به لحاظ فني نيازمند ابزار و امكاناتي است كه كم و بيش براي طراحي ديگر گونههاي سايتهاي تخصصي كابرد دارد؛ وجوه تمايز آن را بايد در نقشي كه كتابدار متخصص در اين فرايند و شبيهسازي امكانات ارائه خدمات كتابخانهاي در محيط وب، ايفا مي كند، جستجو كرد.
طراحي سايت كتابخانه الزاماً در قالب يك پروژه امكان پذير است كه از مرحله تشكيل تيم طراحي شروع و به مرحله ارزيابي خاتمه مييابد.
تيم پروژه طراحي سايت كتابخانه
يك پروژه طراحي سايت كتابخانه به تخصصهاي گوناگوني نياز دارد كه گاه تعداد افراد درگير در پرژوه به بيست نفر وبيشتر هم ميرسد. براي تقريب ذهن، يادآوري مقايسه طراحي سايت با احداث ساختمان به درك موضوع كمك ميكند.
نقش هر فرد – با توج به نوع تحصص- در پروژه در شكل (2) نشان داده شده است.
مدير پروژه
وظايف مدير پروژه:
- تهيه فهرست كارهايي كه بايد انجام شود؛
- تعيين نقش و مسئوليت اعضاي تيم؛
- ايجاد نظام و استفاده از سازوكار مناسب براي گزارشگيري و ارتباط بين اعضاي تيم؛
- واگذاري مسئوليت به اعضاي تيم؛
- پيگيري انجام وظايف؛
- مديريت و نظارت بر بودجه؛
- مديريت و نظارت بر منابع و زيرساختهاي پروژه؛
- مواجهه با مخاطبان و دريافتكنندگان خدمات سايت وب؛
- ايجاد فضاي سالم كار براي اعضاي تيم؛
- استقرار هنجارها و روشهاي تضمين كيفيت؛
- نظارت بر كيفيت؛
- ارتباط با ساير افراد و گروههاي ذيربطِ خارج از تيم؛
- اداره و كنترل تغييرات(برنامه، هزينه، و...).
معمار اطلاعات
مسئوليتهاي معمار اطلاعات:
- مطالعه درباره محتوا و مخاطبان سايت؛
- اجراي عمليات نيازسنجي؛
- تحقيق و تهيه سناريوهاي مورد استفاده و نمودارهاي جريان پردازش؛
- تعيين مناسبترين دامنه و سلسله مراتب براي سايت؛
- طراحي ساختار راهبري و تعامل؛
- تعيين محتواي صفحهها؛
- تعريف برچسبهاي مناسب براي متن و پيوندها؛
- طراحي و اجراي آزمونهاي قابليت استفاده. ؛
- تفكيك دادها از شيوه ارائه آنها.
كارشناس اطلاع رساني و كتابداري
كارشناس اطلاع رساني و كتابداري در نقش نويسنده و تهيهكننده متن به ايفاي وظيفه ميپردازد. مسئوليتهاي او عبارتند از:
- مطالعه درباره محتوا و مخاطبان؛
- تهيه متن؛
- تعيين برچسب مناسب براي قسمتهاي مختلف با همكاري معمار اطلاعات؛
- تعيين عبارتهاي كوتاه مناسب براي توصيف متن؛
- حصول اطمينان از اينكه زبان ارتباطي بكار رفته در سايت با گونههاي ديگر ارتباط مانند تصاوير، صوت، تصاوير ويديويي، انيميشن همبسته و هماهنگاند.
متخصص محتوا
به تناسب نياز، پيچيدگي يا سادگي سايت وب، يك تيم طراحي سايت كتابخانه ممكن است از تخصصهاي گوناگون اطلاعرساني و كتابداري و حوزههاي مرتبط در زمينه تهيه، ارزيابي و معتبرسازي محتوا بهرهبرداري كند. ممكن است اين متخصصين و كارشناسان كاملاً در اختيار تيم طراحي نباشند بلكه براساس نياز از تواناييهاي آنان استفاده شود. از آنجا كه اطلاعرسانان و كتابداران متخصص از ارتباط تنگاتنگ با كاربران برخوردارند و به سيستم كتابخانه به خوبي احاطه دارند، نقش آنها در قابل درك بودن وكميت و كيفيت ارائه متن و محتوا بسيار حساس است. در اينجا نيز كتابدار در نقش خودش ظاهر ميگردد.
مديرتوليد
مدير توليد كه گاه مدير هنري هم ناميده ميشود مسئوليت هدايت عوامل طراحي و اجراي انگارهها را به عهده دارد . او بايد شناخت كافي از كتابخانه و مخاطبان داشته و به عنوان كسي كه بيش از ديگران با جلوههاي بصري سايت مرتبط است، زمينه ارتباط مورد انتظار مخاطبان با سايت را فراهم كند. برخي ديگر از مسئوليتهاي وي عبارتند از:
- استقرار استانداردها و تداوم رعايت آنها؛
- تهيه دستورالعمل براي طراحان، گرافيستها و انيماتورها(هنرمندان)
- تحقيق در زمينه رويكردهاي طراحي و سبكها،
- اجراي كنترل كيفيت در كليه زمينههاي طراحي.
طراح سايت وب
مفهومي كردن و توسعه وب از جنبه بصري به عهده طراح وب است. نقش "طراح سايت" و "طراح رابط كاربر"بسيار به هم نزديك است به طوريكه گاه مسئوليت هردو را يك نفر به عهده دارد. مسئوليتهاي طراح سايت عبارتند از:
- مطالعه در زمينه محتوا و مخاطبان؛
- تهيه و آزمودن طرحهاي بصري سايت(طرح كلي، ريخت، رنگ و شيوه توصيف)
- مستندسازي رويكرد طراحي و استانداردهاي آن؛
- ارزيابي عملي بودن اجراي طرحها و انگارههاي پيشنهادي از نظر فني؛
- تهيه دستورالعمل براي طراحان گرافيكي؛
- ايجاد هماهنگي و همخواني بين عناطر بصري در صفحههاي سايت؛
- كدسازي و ويرايش آنها(مانند HTML, CSS, JavaScript).
طراح رابط كابر سايت
طراح رابطكاربر مسئوليت آنچه به لحاظ بصري به تعامل كاربر با محتواي سايت منجر ميشود به عهده دارد. طراح رابطكاربر با مشورت با كتابداران مرجع و متخصصين اطلاعرساني براي شبيهسازي بخشي از خدمات كتابخانه در محيط وب تلاش مينمايد:
- تعيين نيازها براي تعامل مورد نظر در سايت كتابخانه؛
- مطالعه درباره رفتار كاربران براي پيشبيني انواع گوناگون تعامل كاربران باسايت؛
- ترسيم نمودار فرايندهاي گوناگون(واكنش كاربران، بازخورد سيستم، و فعاليت براي هر تعامل)؛
- طراحي و اجراي رابط تعامل كاربر با استفاده از رابط بصري و فناوري مناسب؛
- اجراي ارزيابي قابليت استفاده رابط كاربر.
تحليلگر سيستم/طراح نرمافزار كاربردي
انجام مطالعه فني و طراحي نرمافزار كاربردي و پايگاه دادهها(كه مشاوره با كتابدار متخصص در طراحي آن ضروري است) و نيز تهيه دستورالعمل فني براي برنامه نويسان به عهده تحليلگر سيستم و طراح نرمافزار كاربردي است. او موظف است ضمن وقوف به عناصر فني مورد نياز براي تعامل در سايت، راهحلهاي فني را نيز براي اجراي انگارههاي مورد نظر ارائه نمايد.
برنامهنويس
برنامه نويس با استفاده از نرمافزاري موجود و استاندارد شده و قابل اعتماد مانند جاوا، پي.اچ.پي.، ا.اس.پي، ويژوال بيسيك، جاواسكريپت، اكتيو ايكس، مجموعه ويژوال دات. نت، و نظاير آن به انجام وظيفه ميپردازد. استفاده از هر نرمافزار رابط براي عملي كردن طرحها بايد متناسب و هماهنگ با تمهيدات فني نرمافزاري و سختافزاري و رعايت دستورالعملهاي ابلاغ شده باشد.
كارشناس كنترل كيفيت/تضمين كيفيت[4]
آنان كار ارزيابي اجراي برنامهها و طرحها را مانند آزمونهاي مربوط به نداشتن خطاي فرايندي و فني، كيفيت تصاوير زبان، سازگاري و استحكام نتايج مجموعه فعاليتها با توجه به اهداف و ملاحظات فني پيشبيني شده بعهده دارند. توجه به جزئيات (ازنظر فني) و شكيبابودن (از نظر شخصيتي) از ويژگيهاي اين كارشناسان است. ضرورتا اين وظيفه بايد به عهده فردي باشد كه با حوزه اطلاع رساني و فعاليتهاي كتابخانهاي كاملاً آشنا باشد.
كارشناس" تعيين قابليت استفاده"
مطالعه و ارزيابي سايت به لحاظ آماده و قابل استفاده بودن آن براي كاربران به منظور افزايش قابليتها به عهده اين كارشناس است. با توجه به كيفيت كار، تعيين قابليت استفاده ممكن است به صورت گروهي انجام شود. وجود يك متخصص خدمات كتابخانهاي به عنوان يكي از افراد محوري اعضاي گروهي كه بدين كار گمارده مي شوند كاملاً ضروري است.. ديگر وظايف كارشناس(ان) تعيين قابليت استفاده عبارتند از:
- رسيدن به درك روشن از اهداف سايت و مخاطبان؛
- پيشبيني رفتار كاربران درسايت؛
- مفهومي كردن، طراحي، اجرا و تحليل يك مطالعه تعيين قابليت استفاده براي ايجاد شاخصهاي تجربي جهت افزايش و بهبود قابليت استفاده سايت..
مدير سايت وب
بارگذاري نهايي سايت طراحي شده و نرمافزارهاي مرتبط با آن به عهده مدير سايت است. در عين حال او بايد سكو و محيط مناسب نرمافزاري با تنظيمات مورد نياز كه در پروژه پيشبيني شده است، براي نصب سايت فراهم سازد. حفظ امنيت سيستم، توزيع بار بر روي سيستم، نظارت و بارگذاري محتواي جديد نيز از ديگر وظايف او است.
بديهي است با خاتمه يافتن كار طراحي سايت فرايند ارزيابي مداوم، نيازسنجي، توليد محتواي جديد، روزآمدسازي، اشكالزدايي، ارتقاء سرور، بهينهسازي و بازطراحي بايد مطابق برنامهاي مدون ادامه يابد.
نيازهاي خاص سايتهاي كتابخانهها
به تناسب نوع كتابخانه(عمومي، تخصصي، آموزشگاهي، دانشگاهي، ملي) سايت كتابخانه به لحاظ ضرورت پاسخگويي به نيازها و انتظارات كاربران از ويژگيهاي خاصي برخوردار ميگردد.
□ كاربرمداري: سايت كتابخانه به دليل ايفاي نقش پشتيباني در فرايند پژوهش، بايد محور اصلي را در طراحي ساختار و معماري اطلاعات و طراحي رابط كاربر، نيازها و رفتار اطلاعيابي مخاطبان خاص خود قرار دهد.
□ غناي اطلاعات: توليد و فراهم كردن محتواي مورد انتظار و مناسب
□ تنوع دسترسي: براي همه و افراد كم توان
□ تنوع قالبهاي ارائه اطلاعات
□ مكانيزمهاي بازخورد مناسب
□ توالي اطلاعات(دادهگرايي[5]):
□ چشمنوازي
□ بهنگامسازي مداوم
□ شيوه مؤثر بازيابي
نيازهاي خاص سايت كتابخانه را مي توان به دو دسته تقسيم كرد:
آن بخش از نيازها كه به طراحي سايت مربوط است؛
در بخش طراحي، كتابدار متخصص به عنوان يكي از اعضاي محوري تيم مجري پروژه بايد تلاش كند ارتباط كاربر با سايت تا حد امكان با فرايند ارتباط او هنگام مراجعه به كتابخانه هماهنگ و شبيهسازي شود.
فرمهاي ويژه
اگر زمان مراجعه به كتابخانه بايد براي درخواست كتاب فرمي را تكميل كند، فرم الكترونيكي اينگونه درخواستها بر روي سايت و در جاي مناسب درج شود. ساير فرمهاي درخواست مدرك، كاوش، ثبت نام، مشاوره، و... نيز بنا به ضرورت بايد طراحي و در سايت درج گردد.
سؤالهاي متداول
تهيه فهرستي از سؤالهاي قابل پيشبيني كه معمولا از كتابدار مرجع پرسيده ميشود، ودرج آن در بخش "سوالهاي متداول[6]". به طور كلي در همه بخشهاي سايت كه ممكن است كاربر نياز به راهنمايي كتابدار داشته باشد، بايد بخش "سؤالهاي متداول" گنجانده شود.
راهنماي درونخطي
ارائه خدمات مشاوره و بلادرنگ به كاربران در كنار ساير راهنماهاي موجود(مانند نقشه سايت و سؤالهاي متداول) در سايت به پويايي و افزايش قابليت سايت كتابخانه كمك ميكند و كاربر حضور مداوم مشاور(ين) متخصص را هميشه در كنار خود حس ميكند. اين در تعامل بيشتر و عميقتر كاربران با سايت نقش بسزايي دارد
جستجو در پايگاه دادهها
جستجو در منابع سايت، ازبخشهاي مهم و داراي مراجعه كننده فراوان در سايت است كه كتابدار متخصص بايد با استفاده از دانش خود در قواعد بازيابي اطلاعات و استانداردهاي مربوط به آن(استانداردZ39.50)، ديگر اعضاي تيم را در اجرا و استقرار آن، در موقعيتهاي پيشبيني شده ياري دهد.
تازهها
درج گزينه تازههاي كتابخانه، براي اطلاع كاربر از مدارك جديدي كه بر روي سايت قابل دسترسياند.
معرفي كتابدارن متخصص سايت
اين اقدام ميتواند در ايجاد ارتباط نزيكتر با كاربران تأتثر مثبت بگذارد.
امكانات مربوط به اشتراك اطلاعات(منابع)
o گروههاي مباحثه
o ليست پستي
o اتاق گفتگو
o امانت بين كتابخانهاي
طبقهبندي كاربران و نيازهاي آنان
با توجه به نوع كتابخانه و سطح تحصيلات كاربران(حتي در كتابخانههاي دانشگاهي) ميتوان با طبقهبندي كاربران و نيازهاي آنها، شيوه تعامل آنها را باسايت پيشبيني و برنامهريزي كرد.
امانت مدرك
بخش امانت مدرك از فعاليتهاي اصلي كتابخانه است كه حداقل كاربرد آن فراهم كردن امكان رزور يا تمديد مهلت و اطلاعرساني در باره منابع است.
پيوند به ساير كتابخانهها
هدايت كاربر به ساير منابع اطلاعاتي مرتبط در وب.
معرفي
تبين هويت كتابخانه، حيطه و چارچوب فعاليت و نوع خدماتي (رايگان يا با پرداخت هزينه)كه در سايت ارائه ميشود
آموزش
آموزشهاي مبتني بر وب مانند دورههاي آموزشي كوتا مدت، آموزش جستجو، آموزش كيفيت استفاده از منابع اطلاعات و نظاير آن.
اطلاعات شخصي
در موارد متعددي كاربر ملزم به درج اطلاعات شخص خود در فرمهاي سفارش مدرك يا ليستهاي پستي موجود در سايت ميشود. كتابداران ضمن اطمينان بخشيدن به كاربران در حفظ اطلاعاتشان، بايد محدوده و موارد استفاده از اين اطلاعات را قبلاً به اطلاع كاربران برسانند.
نياز به پشتيباني برنامهريزي شده سايت از سوي مدير محتواي سايت و كتابداران.
سرچشمه اين نياز ، ضرورتهاي زير است:
- روزآمدسازي منابع؛
- پاسخگويي به نيازها؛
- ارتباط مداوم با كاربران؛
- انتشار اطلاعات جديد در محيط وب؛
- تجديد نظر در ساختار سايت مبتني بر نيازهاي جديد و رويكرد بهينهسازي سايت؛
- ساماندهي مباحث و موضوعهاي مطرح شده در سايت توسط كاربران؛
- نظارت بر اجراي فرايندها در محيط وب؛
- ساماندهي اطلاعات به اشتراك گذارده شده در محيط سايت.
حق كپي
كتابداران بايد از قوانين مربوط به "حق كپي" كاملا آگاه باشند و بدانند كه هرگونه سهل انگاري در محيط وب ممكن است آنان را با نويسندگان، ناشران و توليدكنندگان اطلاعات دچار مشكل سازد. محيط وب به لحاظ امنيت همواره (كم يا زياد) مخاطرهآميز است و از اتكا مطلق به ترفندهاي امنيتي مبتني بر نرمافزار پرهيز كنند. آنان كاربران را از موضوع رعايت حق كپي آگاه كرده و كاران را به رعايت آن ترغيب كنند. اگرچه جز تهديد به توسل به مجازاتهاي قانوني مقرر و توصيههاي اخلاقي كاري نميتوان كاري از پيشبرد.
نگهداري
به لحاظ محتوا، نشر الكترونيكي به موازات فراهم آوري مدارك (كاغذي) در كتابخانه از جمله سازوكارهايي است كه اهتمام بدان اصليترين وظيفه كتابداران است.
اما در طراحي سيكل توسعه، روزآمدسازي و ارتقاء، امور پشتيباني نرمافزاري سايت همچنان بايد درحيطه متخصصين مربوطه باشد. احاطه كتابداران متخصص به امور مديريت محتواي سايت مستلزم كسب آگاهي مناسب از برخي فعاليتهايي است كه در حيطه وظايف ساير متخصصين است. اين امر نياز به آموزش كتابداران را در زمينه جنبههايي از مسائل فني وب ضروري مي سازد. آموزش كتابداران به معناي درگير شدن غير ضروري آنان در فرايندهاي طراحي سايت نيست، بلكه هدف آن اشراف و احاطه كلي بر محيط وب و امكانات و محدوديتهاي آن براي ايفاي نقش واقعيشان است.
پانوشتها:
* اين مقاله در گردهمايي انجمن كتابداران و اطلاعرسانان ايران(ديماه 1382 - دانشكده علوم دانشگاه تهران) ارائه شد.
[1] . on-line
[2] File Transfer Protocol
[3] broken link
[4] اصطلاح تضمين كيفيت اغلب در صنايع مورد استفاده قرار ميگيرد و به فرايندي اطلاق ميشود كه از طريق توسعه، ارتقاء كيفيت محصول مورد توجه قرار ميگيرد. كنترل كيفيت به فرايند تاييد يك فراورده كه آماده انتقال به مرحله بعدي است اطلاق ميشود.
[5] . data-driven
[6] FAQ: Frequently Asked Questions
منابع
1- Aggarwal, Anil. (2000) Web Based Learning and Teaching Technologies: Opportunities and Challenges. UK: IDEA Group Publishing.
2- Griffiths, Peter. (2000). Managing Internet and Intranet Services: the information and library professional's guide to strategy. London: Library Association Publishing.
3- Jadav, Ameeta D. (2003). Designing Usable Web Interface. New Jersey: Prentice Hall;
4- Lynch, Patrick J. and Horton, Sarah. (1999) Web Style Guide. London: Yale University Press.
5- Spline, Steven and Jaskiel, Stefan P. (2001).The web Testing Handbook. USA: STQE. Publishing.
6- Venn, Jeffrey. (2001. The Art & science of Web Design. USA: New Riders.
7- Web Content Accessibility Guidelines, 1.0. W3C Recommendation, 5 May 1999. http://www.w3c.org/TR/1999/WAI-WEBContent-19990505
8- بابائي، محمود. "نشر الكترونيكي". تهران: مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران. 1382.
